Huis van de SS-commandant
Het kampterrein met een gedeelte van de orginele muur en het kleermakerij
Het crematorium
Monument voor de kampoverlevenden
Het cellenblok
De Nederlandse cel als aandenken aan de Nederlandse vrouwen in Ravensbruck
Een cel
‘Moord’steegje
De overlevenden vertellen hun verhaal
Ernst Verduin wordt geboren in 1927 in een ondernemend joods gezin, links georixebnteerd en
niet-religieus. In de zomer van 1942 wordt het gezin Verduin verplicht te verhuizen. Samen met zijn vader, moeder en twee jaar oudere zus wordt Ernst gedwongen om naar Amsterdam te verhuizen, tot zij op 14 januari 1943 uit huis werden gehaald. x93Ik zat mijn huiswerk te maken toen speciaal opgeleide Nederlandse politie agenten in hun zwarte uniformen binnenkwamen. We moesten mee naar de Hollandsche Schouwburgx94. Ernst komt in kamp Vught terecht waar hij ernstig ziek wordt. x93Men ging er vanuit dat ik wel dood zou gaanx94. Ernst weet echter te overleven. Hij wordt in september 1943 op transport gezet en komt via kamp Westerbork samen met zijn zus in Auschwitz aan. x93Daar heb ik op het perron afscheid genomen van mijn zusx85 hand, kus, weg. Het was een heerlijke warme najaarsdag; we hoorden de leeuweriken zingenx94. Zijn zus wordt geselecteerd voor de groep vrouwen die moeten gaan werken. Ernst komt bij de ouderen, kinderen en zieken terecht. Zonder dat de bewakers het echter merken kan hij zich bij een groep mannen aansluiten. Deze groep wordt naar het werkkamp Monowitz gebracht.
Ernst Verduin wordt aan het werk gezet en leert al snel hoe het leven in Monowitz in elkaar steekt. x93Nooit kon je iets niet. Wilden ze dat je ging houthakken, dan kon je houthakken. Wilden ze dat je ging tuinieren, dan kon je tuinierenx94. Vanaf januari 1945 wordt Ernst van het ene naar het andere kamp gebracht. Op 11 april 1945 wordt hij in Buchenwald bevrijd door de Amerikanen. Hij is dan 17 jaar.
Zijn zus en vader hebben de kampen niet overleefd. De moeder van Ernst, die onder andere in Ravensbrxfcck gevangen zat, weet door een uitwisselingsproject naar Zweden de bevrijding van Europa mee te maken. Zoon en moeder worden in Nederland enige tijd later herenigd. Nederland is dan wel bevrijd, voor Ernst en zijn moeder is de oorlog na de bevrijding echter nog lang niet afgelopen. x93Mijn moeder zei altijd: de oorlog is pas afgelopen als wij die hem meegemaakt hebben allemaal dood zijn en zelfs daarna leeft de oorlog nog door via onze partners en onze kinderenx94.
Stien Spier-Pullen wordt geboren in 1918 in Amsterdam. Ze groeit op in een communistisch gezin en trouwt al op jonge leeftijd met een man met dezelfde levensidealen. Vlak na het begin van de oorlog raakt Stien betrokken
bij het verzet tegen de Duitse bezetter. Ze blijft met haar twee kinderen alleen achter nadat haar man in 1941 wordt opgepakt en in 1942 wordt gefusilleerd. Ze blijft echter doorgaan met haar verzetswerk. x93Ik had mijn man beloofd om er mee door te gaan en die belofte heb ik altijd gehoudenx94. In het voorjaar van 1944 wordt Stien zelf
gearresteerd wegens hulp aan onderduikers. Via kamp Vught belandt ze in het concentratiekamp Ravensbrxfcck. x93Het leven in Ravensbrxfcck was verschrikkelijk. Het was er zo vol, dat we met zes vrouwen in xe9xe9n bed moesten
slapen. Ik zat toen onder de luizen en iedere nacht ging ik eruit om deze luizen op mijn lijf te doden. Vreselijkx94. Van de 132.000 vrouwen die in kamp Ravensbrxfcck gevangen zaten, overleefden er 92.000 Ravensbrxfcck niet.
x93Om te overleven heb ik veel gejat. Maar gelukkig was er ook vriendschap in het kamp. Zo hebben we met de Nederlandse vrouwen Sinterklaas en Kerst kunnen vierenx94. Na Ravensbrxfcck wordt Stien overgeplaatst naar kamp Reichenbach en later naar kamp Salzwedel. Daar word Stien Spier-Pullen door de Canadezen bevrijd.
Teruggekomen in Nederland krijgt Stien Spier-Pullen van haar jonge zoontje de vraag of ze x91nu nooit meer weg gaatx92. x93Ik deed mijn zoontje de belofte dat ik alles in mijn vermogen zou doen om dit nooit weer te laten gebeurenx94. Stien zet zich om deze reden al jaren in om de herinnering aan de verschrikkingen van de concentratiekampen uit de Tweede Wereldoorlog zoals Ravensbrxfcck levend te houden. x93Ik ga daar mee door zolang als ik kan. Ik vind het ontzettend belangrijk dat de jeugd weet wat daar gebeurd is, vooral nu extreemrechts overal weer de kop opsteektx94.
Opstaan gaat toch stukken beter dan gisteren, vooral omdat we niet meer klagen over het bed en de kussens. Onder het motto x93alles wentx94 beginnen wij deze dag. Het ontbijt smaakt wederom erg goed en na een goed ontbijt kunnen we vol goede moed beginnen aan deze nieuwe, mooie dag.
We beginnen in het moderne gebouw met een intrductie. Hier krijgen we te horen dat we vandaag drie workshops kunnen volgen, waarna we meteen van start gaan. Ook worden we voorgesteld aan Cees van der Kooij, een didacticus die onder andere bekend is van zijn boek x93Verleden, Heden, toekomstx94.
Op verschillende locaties vinden verschillende workshops plaats. Zo is er een workshop over hoe je met gastsprekers om moet gaan (waaraan de overlevenden zelf een grote bijdrage leveren), een discussie over de toegevoegde waarde van het bezoeken van een kamp met de klas, het vertellen van verhalen rondom de Tweede Wereldoorlog in de klas en een kennismaking met het project x93De oorlog dichtbij huisx94. Verschillende workshops dus die gericht zijn op het lesgeven rondom dit gevoelige onderwerp. De kennis die wij gisteren hebben opgedaan zorgt ervoor dat het enorm bruikbaar wordt voor in de klas. Tips, trucs, bruikbare informatie en onze interesse is gewekt. Het enthousiasme bij de workshops is groot en we leren een hoop!
Tussendoor drinken we ook nog even thee of koffie en lunchen we best vroeg. Enkele studenten zijn tijdens de ronde met thee en koffie op zoek naar de Kxfcche, maar die vinden we helaas dit keer niet.. Gelukkig hebben we gisteren extra veel Kxfcche genomen, wat het gemis van vandaag wel een beetje verzacht.
Na deze ochtend actief meedoen aan de workshops hebben we even een paar uur de tijd om aan onze opdrachten te werken. Dat moment is precies nu. Zometeen moeten we de opdrachten afronden, wat heel gek is voor ons gevoel. De reis is nog lang niet afgelopen en het programma voor vandaag ook nog niet!
Straks is er een facultatief bezoek aan de fabriek van Siemens, die hier twintig minuten vandaan ligt. Normaal is deze fabriek voor het publiek niet geopend. Verwachtingen en nieuwe indrukken gaan door onze hoofden. Wat treffen we daar aan? Hoe ziet het eruit?
Vragen die we gauw zelf kunnen beantwoorden. Na dit bezoek gaan we eten in een restaurant in Fxfcrstenberg, wat hier heel dichtbij ligt.
Morgen x96 dag 4 – hebben we een herdenking op het kampterrein, wat voor ons allemaal heel indrukwekkend zal worden. De herdenking wordt georganiseerd door en voor studenten. Mooie muziek, een gedicht, kaarsjes, bloemen, verhalen van studenten en overlevenden en bovenal weer veel emoties. Geen enkele herdenking zal voor deze groep studenten nog hetzelfde zijn nu we deze reis hebben meegemaakt!
Na deze emotionele gebeurtenis zullen we richting Berlijn vertrekken. Zullen de kussens daar beter zijn? Is het All In Hostel daar leuk? Wat zullen we allemaal te zien krijgen in Berlijn? Roept die plek andere gevoelens en emoties op dan de plek waar we nu zijn?
`s Ochtends is het nog koud en komt iedereen langzaam uit de huisjes. x93Hoe heb je geslapen?x94 kun je beter niet vragen, want je krijgt steevast hetzelfde antwoord. De kussens zijn uitvoerig getest, kussenslopen zijn gevuld met alle kledingstukken die meegebracht zijn en zelfs dat heeft niet bijgedragen tot een goede nachtrust! Gelukkig maakt het lekkere ontbijt veel goed, waardoor er over afgelopen nacht niet meer gesproken wordt.
Na het ontbijt moesten we verzamelen in hetzelfde moderne gebouw als waar gisteren de dag officieel werd afgesloten. Daar werden we voorgesteld aan zes hele lieve mensen: Mieke van den Burger x96 Steensma, Selma van de Perre, Margrit Rustow, Jo Spier, Stien Spier x96 Pullen en Ernst Verduin. Bijzondere mensen die meteen een indruk achterlieten, vragen deden oproepen en onze belangstelling wekten. Je kon niet anders dan aandachtig luisteren en in hun verhalen kruipen. Na een x93kortex94 introductie kregen we eerst een rondleiding over het kampterrein. Achter de hekken, deuren en ramen ging zoveel schuil wat haast niet voor te stellen is en dat begon nu pas te leven. Uitgeleefde SS-huisjes, een stukje muur wat de oorlog wel heeft overleefd, zichtbare plaatsen waar barakken stonden maar die niet meer zichtbaar zijn, de gevangenis, ovens waar overledenen in werden verbrand en het meer waar hun as in werd gegooid. Kippenvel gegarandeerd!
Vervolgens was er ruimte voor een kopje koffie of thee, waarna we gesprekken hadden met de overlevenden. Mooi, ontroerend en ontzettend interessant om naar te luisteren! En terwijl de verhalen verteld worden, realiseer je je dat deze mensen hier nu zitten in de zon, op comfortabele stoeltjes, oud en gezond. Zoveel mensen konden deze verschrikkelijke plek niet overleven, maar door geluk en overlevingsdrang zitten deze mensen hier nu tegenover ons. Zij willen ons vertellen wat niet meer mag gebeuren, maar toch gebeurd is. Daarvoor zijn wij hen erg dankbaar.
Tot onze grote verbazing werden we hierna nog een keer getrakteerd op thee en koffie, maar nu met Kxfcche!! Wederom wordt er niet over afgelopen nacht en de beoordeling van de kussens gesproken.
Natuurlijk was het programma nog niet afgelopen en moest er ook nog gewerkt worden. Rust?! Nee, studiereis! We werden aan het werk gezet en elk groepje kreeg een andere opdracht. Zo gek, van aandachtig luisteren moet je ineens overschakelen naar actief studeren. Gelukkig zijn we hier competent genoeg voor! Na hard studeren hadden we flinke honger gekweekt en gelukkig konden we snel aanschuiven. Ook al was deze dag heel heftig, gelukkig konden we ook nog lol maken met zx92n allen. Wat vandaag ook bijzonder was om te zien, is dat alle studenten enorm begaan zijn met de overlevenden. Iedereen is bereid om ze te helpen met tillen, eten op te scheppen, lopen of simpelweg door er te zijn voor ze.
Na het eten werd er een oorlogsfilm gedraaid in het moderne gebouw. De film was niet verplicht, maar toch waren er veel studenten aanwezig.
Het is leuk om te zien en te merken dat er langzaamaan een band ontstaat tussen de studenten en we dus steeds hechter worden met elkaar. Door ons x93buddy-contactx94 voelen we ons ook veilig bij elkaar en kunnen we altijd troost zoeken bij elkaar als dat nodig is (dit contact houdt in dat je elkaar op kunt zoeken als het je even teveel wordt).
Morgen is er weer een nieuwe dag vol nieuwe indrukken, maar nu eerst nog de indrukken van vandaag verwerken. Daarnaast wordt het vanaf dit moment steeds minder belangrijk hoe de kussens liggen; iedereen is zo moe, dat je het kussen niet eens meer voelt voordat je in slaap valt.
Daar staan we dan, een enorme groep PABO-studenten vanuit heel Nederland is afgereisd naar Deventer om te vertrekken naar Ravensbrxfcck. Nog wat onwennig en afwachtend staan we bij elkaar. Wie zijn die mensen? Waar komen ze vandaan? Meteen borrelt de gedachte op dat mensen die in de oorlog afgevoerd werden zichzelf misschien wel dezelfde vragen stelden. In een hele andere context natuurlijk, want de situatie was destijds hxe9xe9l anders, maar toch zet het je op dat moment aan het denken.
Na een klein beetje vertraging vertrekken we vanuit Deventer. De sfeer in de bus is ontspannen en we hebben genoeg tijd om elkaar te leren kennen. Terwijl wij in deze bus zitten, vertrekt er in Hooghalen ook een klein busje voor studenten die uit het hoge Noorden komen. Onderweg stoppen we een paar keer, houden goed contact met het kleine busje (en later ook met de overlevenden die per vliegtuig naar Duitsland komen), kijken we een paar oorlogsfilms en worden we goed voorbereid op het programma dat komen gaat. Het is mooi om te zien hoe de studenten elkaar opzoeken, kennismaken en later tijdens de stop een potje voetballen. Voor ons duurt de reis lang, helemaal als we horen dat het kleine busje al gearriveerd is op de plaats van bestemming en wij nog zox92n honderdvijftig kilometer moeten rijden.
Gelukkig zitten x96 ja, weer zitten x96 we om 19.30 uur aan ons soepje met brood. En dan zit je ineens op de plek waar zo ontzettend veel is gebeurd.. En als je nu, 29 april 2009, om je heen kijkt zie je luxe huisjes, gezonde mensen, bomen met groene blaadjes, gras en vooral veel rust. Sliep de SS echt in dezelfde woningen als waar wij de komende nachten zullen gaan slapen?
Na het avondeten komen we nog bijeen in een klein, modern gebouw wat na de oorlog pas op dit terrein is neergezet. Daar worden we voorgesteld aan de directeur van dit voormalige vrouwenconcentratiekamp Dr. Matthias Heyl. Hierna gingen we nog een kennismakingsspel spelen waarbij het de bedoeling was dat we aan het einde van het spel een student zouden kunnen voorstellen aan de rest van de studenten. Dit zorgde voor veel gezelligheid, wat eigenlijk de hele avond zo is gebleven. Tafeltennis, tafelvoetbal, kletsen, de omgeving verkennen, elkaar beter leren kennen en daarna eigenlijk te laat gaan slapen…
Jo Spier wordt op 11 februari 1916 in Amsterdam geboren in een socialistisch joods gezin. Beide ouders zijn lid van de SDAP (Sociaal Democratische Arbeiders Partij). Zijn vader – oorspronkelijk kleermaker - werkt vanaf 1920 als bode-incasseerder voor de SDAP. Jo heeft xe9xe9n oudere zus en een jonger zusje. Van 1939 tot 29 september 1943 woont hij aan de Westlandgracht in Amsterdam-West.
Vanaf 1933 is Jo in dienst als letterzetter bij de Koninklijke Stempelfabriek J.W. Posthumus NV. in Amsterdam. In 1939 wordt hij bedrijfsleider, maar zeven maanden na het uitbreken van de oorlog wederom letterzetter. Dit laatste op eigen verzoek, omdat hij als jood voelt dat hij te weinig status te heeft om zijn functie uit te kunnen oefenen.
Als in februari 1941 in Amsterdam een wilde staking uitbreekt weet Jo zijn collega’s te overtuigen om deel te nemen. Zijn eerste grote verzetsdaad is een feit. In januari 1942 wordt hij opgeroepen om overgebracht te worden naar een joods werkkamp. De eigenaar van Posthumus, Van der Plaats weet dit te voorkomen.
Jo werkt tot juli 1942 bij de stempelfabriek. Nadien wordt hij via een oude vriend betrokken bij de buitenschoolse jeugdzorg. Zo weet hij wederom te voorkomen dat hij zich voor transport naar Westerbork moet melden. Tot mei 1943 blijft Jo betrokken bij de buitenschoolse jeugdzorg en raakt daarop direct betrokken bij het smokkelen van kinderen uit crxe8che tegenover de Hollandsche Schouwburg, de verzamelplaats van Amsterdam. Als op 29 september 1943 vervolgens op zijn deur wordt geklopt weet Jo hoe laat het is. De SD staat voor de deur. Via het dakraam weet Jo te ontsnappen. In Rotterdam krijgt hij een onderduikadres en komt in contact met verzetsman Joop Westerweel. In december 1943 wordt Jo voor het eerst opgepakt. Tijdens de overbrenging naar de SD kantoor in villa Windekind in Scheveningen weet hij uit de auto te springen. Met behulp van een vrouw weet hij weer contact te zoeken en vindt vervolgens weer een onderduikplek in Rotterdam. Na een week wordt
Jo wederom gearresteerd en naar hoofdbureau van politie Het Haagse Veer overgebracht. Hij blijf hier 44 dagen en wordt op 2 februari 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Via een oud contact, krijgt hij voldoende connecties om uit het kamp te kunnen ontsnappen. Dit lukt op 9 februari 1944. Jo komt uiteindelijk in het zuiden van Limburg terecht waar hij op 17 december 1944 wordt bevrijd door de Amerikanen. Na de bevrijding probeert Jo Spier zijn leven weer op te pakken. De oorlog blijkt echter grote gevolgen te hebben.
Dr. Margrit Rustow wordt in 1925 in Frankfurt am Main geboren als Marguerite Wreschner. Ze groeit met haar zus op in een orthodox-joods middenklasse gezin. Vader en moeder Wreschner trouwen op latere leeftijd, nadat ze beide hun eerste partner verloren hebben. Margrit heeft uit beide huwelijken halfbroers en x96zussen. Vader Wreschner is een zakenman die zich heeft opgewerkt in de import-export firma, waarvan hij uiteindelijk partner wordt. De opleiding van Margrit staat in het teken van intellectuele ontwikkeling en hulp aan de armen en zwakkeren in de samenleving. Op negenjarige leeftijd verhuist Margrit met haar ouders en haar zus Charlotte naar Amsterdam, waar haar vader enkele jaren later overlijdt.
Na het begin van de Duitse bezetting slagen sommige familieleden erin om te vluchten naar de Verenigde Staten en Canada. Margrit, haar zus en haar moeder blijven achter, samen met een broer en zijn gezin met drie kleine kinderen. In 1943 worden ze gearresteerd en ze komen terecht in kamp Westerbork. Op 5 februari 1944 gaan ze op transport naar Ravensbrxfcck. Hier sterft moeder Wreschner op 8 januari 1945. Haar dochters worden korte tijd later naar Theresienstadt gedeporteerd. Na hun bevrijding in mei 1945 vertrekken ze naar Praag, om na enkele weken terug te keren naar Amsterdam. Hier treffen ze hun huis aan in dezelfde staat als voor hun vertrek. Het
ontbijt van de zaterdagochtend waarop ze zijn opgepakt staat er nog. Hun huis is gauw gevuld met vrienden en familie die berooid uit de kampen terugkeren.
In 1945 krijgt ze beurs om in Zwitserland een studie te volgen die haar voorbereidt op het werk met kinderen die de oorlog overleefd hadden, maar hun ouders waren verloren. Twee jaar later vertrekt Margrit met haar zus naar de Verenigde Staten, waar ze zich bij hun zus voegen. Ze gaat verder met haar werk met kinderen, terwijl ze in de avonduren studeert. Na de onafhankelijkheid van de staat Israxebl besluiten ze daar naartoe te gaan, maar
Door haar werk met kinderen raakt Margrit gexefnteresseerd in de psychoanalyse waarin ze zich steeds verder bekwaamt. Uiteindelijk start ze haar eigen praktijk in psychotherapie en psychoanalyse. Margrit Wreschner trouwt met Dankwart Rustow en helpt hem bij de opvoeding van zijn kinderen. Haar hele leven zet Margrit zich in voor goede doelen. Momenteel werkt ze voor een zelfstandige organisatie die de VN adviseert op het gebied van mentale gezondheid en heeft ze een plek in verschillende comitxe9s op het gebied van mensenrechten en sociale zekerheid.
Selma Velleman wordt geboren op 7 juni 1922 in een zeer liberaal joods gezin. Wanneer Selma na de oorlog in Londen een synagoge binnenstapt is het voor haar zelfs de eerste maal dat zij een dergelijke, voor joden heilige plaats, betreed. Het gezin Velleman bestaat naast Selma uit vader, moeder, twee broers en xe9xe9n zus. Wanneer Nederland in 1940 bezet wordt is xe9xe9n van deze broers, David, gelegerd bij de Prinses Irene brigade in Middelburg. Hij weet uiteindelijk via Belgixeb en Frankrijk naar Engeland komen. Selmax92s andere broer, Louis, is eerste machinist op de koopvaardij. x93Op 10 mei 1940 schudde mijn broer Louis mij diep in de nacht wakker. Hij schreeuwde : Het is oorlog, het is oorlog! Ik zei daarop dat hij me moest laten slapenx85x94. Wanneer er in de loop van de oorlog steeds meer maatregelen tegen de joden in Nederland ingesteld worden, besluit Selma onder te duiken. Op xe9xe9n van haar vele onderduikadressen komt ze in contact met het verzet. x93Ik besloot mee te gaan doen en ik nam een valse naam aan. Vanaf dat moment heette ik voor de buitenwereld Marga van Kuijt. Niemand heeft later ooit ontdekt dat ik joods wasx94. Selma maakt deel uit van de groep van Joop Westerweel, waarvoor ze onder andere persoonsbewijzen vervalst en bonkaarten aflevert bij joden en ook niet-joden. Als Selma op een dag toevallig xe9xe9n van de huizen van de verzetsgroep binnenwandelt blijkt de SD hier aanwezig. Selma wordt meegenomen en komt via de gevangenis in Utrecht xe9n kamp Vught uiteindelijk op 8 september 1944 in het concentratiekamp Ravensbrxfcck terecht. x93Het leven was er erg zwaar. Op een dag kwam ik bijvoorbeeld volgens de SS niet snel genoeg van toilet af. Dat leverde me een vreselijk pak slag op. Ik ben uiteindelijk zo erg mishandeld dat ik op een gegeven moment gewoon flauw gevallen benx94. Selma wordt na haar genezing
overgeplaatst naar het buitencommando Siemens. Ze verricht hier diverse werkzaamheden. Op 23 april 1945 wordt ze met de hulp van het Rode Kruis naar Zweden uitgewisseld. Hier maakt Selma de bevrijding mee.
Na de Tweede Wereldoorlog vestigt Selma van der Perre zich in Engeland waar haar beide broers al wonen. Zij hebben voor Selma een baan geregeld op de Nederlandse ambassade. Hier ontmoet Selma de Belgische journalist Hugo van der Perre waarmee ze trouwt. De gevolgen van de oorlog blijken in het leven van Selma groot. x93Ik ben in feite altijd blijven hangen in de periode voor de bezetting. Vooral in het begin dacht ik altijd terug aan hoe het voor de oorlog was geweest. Als mijn vriendinnen het over hun familie hadden kon ik nooit meepraten. Ik had niemand meer over. In het begin na de oorlog was daarom zelfs het bekijken van een foto te pijnlijk voor mijx94.
